De zorgkosten stijgen, de zorg wordt te duur, de premies moeten omhoog en ook het eigen risico wordt weer bekeken. De patiënt krijgt de schuld, maar is dat wel terecht?
De patiënt heeft de Zorgverzekeringswet niet ontworpen, de DBC-systematiek niet bedacht, de contracteerlogica niet gebouwd, wachtlijsten niet georganiseerd en de administratieve lasten niet veroorzaakt. Toch wordt juist die patiënt aangewezen als de plek waar ‘kostenbewustzijn’ moet landen.
Zieke mensen gooien niet een medicijn, scan of behandeling in hun winkelmandje. Deze mensen twijfelen, wachten, stellen uit, hopen dat een klacht vanzelf overgaat of komen later nog zieker toch maar. Op de werkvloer is dagelijks zichtbaar dat financiële drempels ertoe kunnen leiden dat mensen zorg mijden of uitstellen, soms ook bij medische klachten die achteraf geen uitstel hadden geduld.
Bij chronische ziekte remt het eigen risico geen overbodige zorg, maar belast het noodzakelijke zorg. Willen we de chronische ziekten de wereld uit, dan zullen we de hele wereld gezonder moeten maken. Een gezondere leefomgeving, gezondere voeding goedkoper maken, gezond gedrag belonen. En als je als Overheid daar niet voor kiest (er niet genoeg aan verdient?) blijven chronisch zieken structureel zorg nodig hebben. Voor die groep is het geen prikkel tot verstandig kiezen, maar een heffing op ziek zijn.
Besparing op kosten
Managers sturen op ‘kostenbewuster gedrag’, maar een uitgesteld consult bespaart alleen geld op de korte termijn. Een latere spoedopname, verergering of verwijzing kan vele malen duurder zijn. Zorg die vandaag wordt gemeden, verdwijnt niet altijd. Soms verschuift zij alleen: naar de huisartsenpost, de spoedeisende hulp, de ggz-crisisdienst, de mantelzorger, de gemeente of de politie. Dan lijkt de schadepost van de zorgverzekeraar lager, maar de maatschappelijke rekening blijft bestaan.
Kostenbewustzijn wordt bovendien opvallend eenzijdig georganiseerd. De kosten van patiënt en zorgprofessional worden steeds preciezer gemeten, geregistreerd en moeten verantwoord worden. Dat kost de zorgverlener veel tijd en mag hij ook zelf betalen. Maar de systeemkosten aan contractering, controle, administratie, toezicht, overlegstructuren, inkoopmacht en verantwoordingslasten blijven verborgen. Zorgverzekeraars weigeren transparant te zijn en leggen de rekening opnieuw bij de patiënt, burger, mantelzorger en zorgprofessional.
Opvallend is ook dat zorgverzekeraars megawinsten maken, miljardenbuffers hebben en zelfs honderden miljoenen aan aandeelhouders uitbetalen. Zorgverzekeraars moeten reserves aanhouden. Maar het lijkt hier te gaan om vele miljarden aan overreserves. Als patiënten meer moeten betalen omdat de zorg ‘onhoudbaar’ zou zijn, hoort ook de vraag op tafel te komen hoeveel publiek zorggeld vastzit bij private uitvoerders van een publiek stelsel. Waarom is het eigen risico een vanzelfsprekende knop om aan te draaien, terwijl overreserves, solvabiliteit, premiesturing, contracteermacht en de rol van zorgverzekeraars nauwelijks deel uitmaken van de morele afweging?
Politieke keuzes
Tekorten in de zorg en het hoger eigen risico zijn geen natuurverschijnsel. Ze zijn mede het gevolg van politieke keuzes, bekostigingsmodellen, budgetplafonds, contractering, pakketbeheer en de gedachte dat zorg tegelijk markt, publieke voorziening, verzekeringsproduct en begrotingspost kan zijn. De zorg is echter een interactie tussen mensen, een vertrouwensrelatie, gegeven in een concrete context, aan iemand die kwetsbaar is. Zorg is geen declaratiecode, risicoprofiel of kostenpost. Goede zorg zijn geen spreadsheets, prikkels en begrotingsregels.
Het zorgsysteem is dus ernstig ziek en wordt zorgvuldig in stand gehouden door managers die hun eigen inkomsten veiligstellen door stijgende zorgkosten als natuurfeit te presenteren, niet transparant te zijn over hun eigen kosten, alternatieve vragen te laten liggen en de rekening consequent bij de patiënt te leggen. Iedereen moet zich aanpassen aan het systeem: patiënt, mantelzorger, zorgverlener, huisarts, specialist en gemeente. Alleen het systeem zelf lijkt zelden onderwerp van behandeling.